Stan wiedzy o prawosławnym szkolnictwie na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego jest odzwierciedleniem ogólnego stanu badań historii kościoła wschodniego. Nieliczne prace poświęcone prawosławnemu szkolnictwu w WKL pochodzą zazwyczaj z XIX wieku.
Szkolnictwo na ziemiach ruskich analizowane jest głównie pod kątem działalności bractw cerkiewnych. Za główne uznać należy prace I. Fliarowa, A. Papkowa, I. Isajewicza, A. Mironowicza. Zagadnienie szkolnictwa prawosławne podnoszone było podczas pisania monografii poszczególnych duchownych centrów, bądź tez osób związanych z nimi.
Historia szkolnictwa prawosławnego na terenie WKL rozpoczyna się od XI wieku. Przy dworach książęcych i katedrach biskupich działały szkoły, z których korzystał niewielki odsetek ówczesnej elity. O szkole pisania ikon i przepisywania ksiąg działającej przy monastyrze Zbawiciela w Połocku, założonym przez św. Eufrozynę Polocką (1110- 1173) wspominają autorzy jej hagiografii. Szkoły przy katedrach biskupich i monastyrach istniały także w księstwie turowskich, gdy tamtejszą eparchią zarządzał święty Cyryl Turowski. Powstanie szkół było rezultatem duchowego i kulturalnego rozwoju ziem księstw turowskiego i połockiego w XII- XIII wiekach. Ważną rolę w tym procesie odegrali biskupi połoccy: Mina (1105-1116) , Dionizy (1166-1187) i Szymon (1266-1289) jak również biskupi turowscy: Cyryl i Ławrentij (1182-11194). Również książęta kijowscy Jarosław Mądry i Włodzimierz Manamach wnieśli duży wkład w rozwój szkolnictwa cerkiewnego.
Monastyczne i parafialne nauczanie rozwinęły się w końcu XV i w XVI wieku wraz z ogólnym rozwojem oświaty w Wielkim Księstwie Litewskim. W Renesansie powstało nauczanie pod patronatem mieszczan i cerkiewnych bractw. Rozwój oświaty nie był procesem przypadkowym. Przypadł bowiem na okres sporów religijnych i walki o niezmienność dogmatów poszczególnych wyznań. Szkolnictwo, według ówczesnych hierarchów cerkwi prawosławnej miało odegrać ważna rolę w zachowaniu tożsamości religijnej wiernych. Obronić swą wiarę, starożytno-cerkiewno-słowiańską mowę można było tylko na drodze rozwoju szkolnictwa.
Ważną rolę dla rozwoju szkolnictwa prawosławnego miały postanowienia soboru brzeskiego z 26 czerwca 1594 roku, zgodnie z którymi synod biskupów powinien co roku, oprócz spraw cerkiewnych, powinien zająć się sprawami szkolnictwa. Na tym synodzie biskupi zobowiązali się zakładać w swych eparchiach szkoły, drukarnie, szpitale. Zgodnie z postanowieniami soboru w każdym mieście powinna być szkoła, a na ich utrzymanie co roku metropolita, biskupi i ihumenowie monastyrów powinni byli odprowadzać 1/10 swych przychodów. Kilka miesięcy później książę Konstanty Ostrożski uprzedzał biskupów, ze postanowienia soboru w sprawie szkolnictwa nie są przestrzegane. Hierarchowie nie chcieli przekazywać szkolnictwa w świeckie ręce i dlatego 2 sierpnia 1595 r. otrzymali od Zygmunta III Wazy przywilej, zgodnie z którym władza biskupów rozszerzała się na bractwa i otrzymali wyłączne prawo „zakładania szkół i seminariów greckiego i słowiańskich języków”.
Prawosławne szkolnictwo XVI- XVIII w. można podzielić na trzy kategorie: monasterskie, cerkiewne i brackie szkoły. Osobną kategorię w Rzeczpospolitej tworzyły centra nauczania wyższego- Ostrożska i Mohylewska akademie.
Szkoły monasterskie objęły swym zasięgiem niewielką liczbę młodzieży. Praktycznie kilku, albo ponad 10 uczniów, których uczono elementarnej wiedzy. Oprócz czytania i śpiewu uczono języka cerkiewno-słowiańskiego, ruskiego, czasem zaś greki i języka polskiego. Nauczany materiał ograniczony był zasobami wiedzy uczących mnichów. Szkoły tego typu działały przy monasterskich miejskich centrach, gdzie potrzebne były edukowane kadry. Wielkie centra życia monastycznego oddalone od miast takiej działalności nie prowadziły.
Szkoły cerkiewne organizowano w celu edukacji 2-3 uczniów. Uczono tu porządku nabożeństw cerkiewnych, czytania i pisania dla podstawowych celów wiary. Poziom takich szkół zależał od edukacji i talentu duchownego bądź diakona.
Największe znaczenie dla rozwoju prawosławnego szkolnictwa miały instytucje oświatowe organizowane przez bractwa cerkiewne. Powstanie brackich szkół przy parafiach czy monastyrach podyktowane było nie tylko potrzebami cerkwi, ale i koniecznością wychowania młodego pokolenia w prawosławnym duchu. Nic zatem dziwnego, ze w 2 połowie XVI w. zmieniła się rola i charakter szkół. Szkoły brackie spełniały role szkolnictwa średniego. Ich poziom uwarunkowany był zasobami finansowymi bractwa i możliwościami zatrudnienia odpowiedniej kadry nauczycielskiej.
Pierwszą bracką szkołę otworzono w Wilnie w 1584 roku. Stefan Batory nadał bractwu przywilej na założenie szkoły, w której uczono by ruskiej, greckiej, łacińskiej i polskiej mowy. Niedługo w Wilnie otworzono 2 szkoły elementarne i pierwsze w historii tych ziem gimnazjum prawosławne o profilu humanistycznym. Szkoły wileńskie stały się wzorem dla innych brackich szkół. Przywilej Stefana Batorego wydany w 1585 roku był rozszerzony na wszystkich wyznawców prawosławia. Wydawano wtedy pozwolenia na budowę szkół i szpitali. Szczególne znaczenie w formowaniu prawosławnej elity miały wymienione wyżej wileńskie szkoły działające przy bractwach i monastyrach Św. Ducha i Trójcy Świetej. W wileńskiej brackiej szkole, jako wykładowcy, pracowali między innymi Stefan Ziuizianij, Cyryl Lukarys, Iwan Barceki, Mialecyj Smatrycki, Teofil Leontowicz. Absolwenci wchodzili w skład elit prawosławnych (Afanazy Brzeski, Sywlester Kosau, Józef Nielubowicz Tukalski). Jeje abiturienci pracowali jako wykładowcy w innych brackich szkołach Rzeczpospolitej.
Podobną rolę spełniała szkoła bracka we Lwowie. W przywileju patriarchy Jeremiasza II z 1589 roku dla bractwa Zaśnięcia NMP rozwiązane były także kwestie szkolnictwa. Przywilej dawał prawo na tworzenie szkół dla dzieci członków bractwa i nakazywał trzymanie tylko „благочестивых” duchownych do nauki języka greckiego i łacińskiego. W programie nauczania tej szkoły szczególną uwagę zawracano na naukę języka słowiańskiego i greckiego. Głównym organizatorem był Grek, metropolita Arseniusz. We Lwowie nie uczono łaciny i pozwalano rozmawiać „mową pospolitą”.
Ważną rolę w historii prawosławnego szkolnictwa odegrała szkoła brzeska. Jej założycielami byli mieszczanie brzescy, którzy 6 lipca 1590 otrzymali przywilej od metropolity Włodzimiersko- Brzeskiego Mialacieja Chraptowicza (1588-1593). Zgodnie z dokumentem mieszczanie brzescy byli opiekunami soboru i chcieli mieć swa szkołe z jednym bądź dwoma nauczycielami. Szkoła miała służyć nie tylko mieszczanom, ale wszystkim chcącym się uczyć. Z przywileju królewskiego z 28 stycznia 1591 roku wynika, że szkołę zbudowana na gruntach miejskich naprzeciw cerkwi św. Mikołaja i zwrócili się z prośba do króla o zwolnienie budynku szkoły i wszystkich przyległości od wszelkich powinności podatkowych. Zygmunt III Waza spełnił prośbę mieszczan brzeskich. Dzięki staraniom kasztelana brzeskiego Adama Pacieja (późniejszego biskupa Ipacego) powstało bractwo cerkiewne, które zaczęło się opiekować tą szkołą.
W szkole oprócz zajęć o nabożeństwach cerkiewnych i lekcji śpiewu uczono kilku języków: cerkiewno-słowiańskiego, ruskiego, greckiego, polskiego oraz łaciny. W końcu XVI w. szkoła brzeska równała się swym poziomem szkołom w Wilnie i Lwowie.
Po śmierci M. Chraptowicza w 1593 roku, biskupem włodzimierskim został Ipacy Paciej, który dążył do podporządkowania swej władzy bractwa oraz szkoły. W azistaniałej sytuacji część nauczycieli zmuszona była porzucić Brześć i udać się do Wilna. Tak pisał o nich Ipacy Paciej 25 marca 1595 w liście do księcia Konstantego Ostrożskiego: „Сия школа разорилася через самых же професоров школьных, которые за лакомством удавшися до Вильни на сытые пироги отбегли, а тут к большой ганьбе и жалю убогого христианства, на уругание противников наших все покинули, без жадное слушное причины”. Bractwo i szkoła, które broniły dogmatów cerkwi prawosławnej były przez Ipacego Pacieja nazwane heretykami „ад Царквы Божай праклятымі”. Biskup Paciej po przyjęciu 3 października 1596 roku unii, zabronił duchowieństwu kontaktowania się z bractwem i szkołą i rozpoczął starania o odebranie szkoły bractwu. Korzystając z poparcia króla unicki biskup wprowadził swój zamysł w życie 26 czerwca 1597 roku. Od tej chwili szkoła straciła samodzielność i stała się instrumentem wykorzystywanym w celu propagowania unii. Samo bractwo skupiło się wokół cerkwi Narodzenia Najświętszej Marii Panny i w 1641 roku założyło szkołę dla wiernych wyznania prawosławnego. Po zajęciu szkoły w końcu XVII wieku przez unitów, prawosławni korzystali ze szkół monasterskich, które działały przy monastyrach św. Szymona i Narodzenia Chrystusa Zbawiciela. Szkoły monasterskie były jedynymi centrami oświatowymi dla prawosławnych mieszkańców Brześcia.
Szkoła kijowska powstała przy brackim monasterze w 1588 roku. Zniszczona podczas pożaru w 1614 roku, była odbudowana. W 1620 roku patriarcha jerozolimski Teofan nadał szkole specjalny przywilej, w którym zaznaczył potrzebę edukacji młodego pokolenia, w szczególności w kwestii dogmatów wiary. Po wstąpieniu Piotra Mahiły na stanowsko archimandryty kijowsko- pieczerskiego rozpoczął się proces wprowadzania w ruskie szkolnictwo języka polskiego i łaciny.
Bractwo łuckie miało swoją szkołę już 1617 roku. Wykładano tu język grecki, słowiański, porządek nabożeństw, retorykę i dialektykę. Szkoła prawosławna w Łucku utrzymała się do końca XVIII wieku.
Wielkie znaczenie dla prawosławnego szkolnictwa miała bracka szkoła w Mohylewie. Przywilej na jej utworzenie mieszczanie otrzymali od Stefana Batorego 28 stycznia 1587 roku. Zygmunt III Waza w przywileju wydanym bractwu 21 marca 1597 roku wspominał, że „школе братской детей братии уписаной и убогих и сирот, языка и писма словенского, руского, грецкого, лацинского и польского накладом братским дармо учити повинны, ведлуг постановления нашаго братского, также и людей в писме убогих, особ духовных и светских, для навуки школьной, до проповеди слова Божого, для науки детей и до спевания, в справе и в звыклости своей хвалити мает”. Po synodzie brzeskim zabroniono przyjmować do tej szkoły unitów bądź ich zwolenników. O doniosłej roli szkoły w formowaniu świadomości prawosławnej społeczności dobitnie świadczy fakt, iż biskup unicki Gedeon Bralnicki (1601- 1618) oskarżał ja o buntownictwo i odciąganie młodzieży od unii cerkiewnej.
Działalność szkoły została wstrzymana, kiedy Zygmunt III Waza podporządkował brackie instytucje arcybiskupowi połockiemu Jozafatowi Kuncewiczowi (1618- 1623). Bo zabójstwie Kuncewicza, kanclerz WKL Lew Sapieha zarządził podporządkowanie szkoły unickiemu ihumenowi monasteru św. Spasa.
Mohylewska bracka szkoła korzystała z rozszerzonego programu nauczania. Uczono w niej gramatyki, retoryki, dialektyki, geometrii, astronomii i muzyki. Oprócz niej na terytorium miasta działało kilka szkół elementarnych, w których edukacja ograniczała się do nauki języka cerkiewno-słowiańskiego, ruskiego i polskiego. W szkołach tych szczególną uwagę zwracano na rozumienie Pisma Świętego i liturgii.
Oprócz wymienionych, znane były prawosławne szkoły o szerszym niż elementarny zakresie w Winnicy, Lublinie, Bielsku, Pińsku (początek XVII wieku), przy Ceprskim monastyrze w powiecie nowogródzkim (1618), w Szkłowie powiatu Oszmiańskiego (1625), przy monasterze Barkułowskim (1626), w Bujniczach (1633) przy Kuceińskim monastyrze w powiecie orszańskim (1633) i w Połocku (1630).
W szkołach brackich główny nacisk kładziony był na nauczanie języków. Uczono języka cerkiewno-słowiańskiego, greckiego, ruskiego (starobiałoruskiego), łaciny i języka polskiego. Jako przedmioty świeckie wykładano: dialektykę, retorykę, gramatykę, poezję i elementy filozofii.
Szkoły brackie odegrały ważną rolę w życiu cerkwi prawosławnej w Wielkim Księstwie Litewskim. Przygotowywały duchownych, diakonów i psalmistów na potrzeby parafii, szczególnie podczas kryzysu prawosławnej hierarchii po wprowadzeniu unii. Znaczna część absolwentów wykonywała funkcje pomocnicze przy cerkwiach. Najlepsi podejmowali pracę jako nauczyciele w innych szkołach. Ze szkół tych wyszli najwybitniejsi cerkiewni polemiści i działacze: Stefan Zizanij, Iow Barecki, Izajasz Kapiński, Izajasz Trofimowicz, Sylwester Kosau, Zachariasz Kopyśceiński, Teofil Leontowicz. Działalność szkół prawosławnych przyczyniła się do obrony praw cerkwi i jej wpływów. Szkoły przyczyniły się do wzrostu świadomości religijnej ruskiego prawosławnego narodu i rozpowszechniania antyunijnych postaw.
Rolę szkół w życiu cerkwi i formowaniu stosunku do religii rozumieli twórcy kongregacji pińskiej. W postanowieniach z dnia 3 lipca 1791 roku, które reformowały cerkiew prawosławną w Rzeczpospolitej zapisany był artykuł o szkolnictwie cerkiewnym. Miało ono obejmować dzieci duchownych szlachty i mieszczan, a nawet dzieci chłopów. Obowiązek zakładania i utrzymania szkół parafialnych nałożony był na proboszczów i ihumenów monasterów. Założone 9 grudnia 1791 roku przez Pińską Kongregację Wyższe Konsystorium nakazywało ihumenom nauczania wiernych zasad wiary prawosławnej i organizować szkoły parafialne. Władze cerkiewne rozpoczęły przygotowanie podręczników do nauki religii oraz pomocy naukowych. Wprowadzenie reformy szkolnictwa sprzyjało rozwojowi oświaty wśród prawosławnej społeczności. Proces ten nie trwał jednak długo. Wojna polsko- moskiewska oraz I i II rozbiór polski wstrzymały postanowienia Kongregacji Pińskiej i jej postępowe reformy.
Prawosławny system oświatowy wykonywał jak widać ważne zadania. Powstał on z potrzeby cerkwi. Wychowanie młodego pokolenia w duchu prawosławia stało się głównym zadaniem edukowanych warstw społeczeństwa. Brackie, monasterskie i cerkiewne szkoły miały być częścią tego programu. Szkolnictwo prawosławne formowało życie duchowne, pozwalało zachować konfesyjną i narodową świadomość. O jego znaczeniu świadczy fakt, że tylko te miejscowości, w których przy monasterach istniały szkoły, zachowały „wiarę grecką”.
Szkoły wyższe, a w szczególności akademia mohylewska, kształciły ówczesną elitę, która odegrała ważna rolę w historii Rzeczpospolitej i sąsiednich państw.
Przedstawiony narys prawosławnego szkolnictwa w Wielkim Księstwie Litewskim ukazuję, że hierarchia i duchowieństwo duże znaczenie przywiązywały dla rozwoju szkół. Uświadomienie konieczności odpowiedniego przygotowania kadr w dalszej i mnie j dalekiej historii, potwierdza wysoki stan religijnej świadomości elity prawosławnej. Szkoły duchowne odgrywały i nadal odgrywają ważna rolę w formowaniu pozycji duchowieństwa i wiernych. Szkoły dostarczają niezbędnych duszpasterskich kadr, formują prawosławne ośrodki kulturalne i naukowe. Szkoły duchowe zawsze były niezbędnym elementem prawidłowego funkcjonowania Cerkwi Prawosławnej w wielkim Księstwie Litewskim.
Antoni Mironowicz
